Trước những thách thức ngày càng gia tăng từ biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và suy giảm tài nguyên thiên nhiên, mua sắm công xanh (Green Public Procurement - GPP) đang được nhiều quốc gia coi là giải pháp hiệu quả nhằm giảm tác động đến môi trường, sử dụng hiệu quả nguồn lực và thúc đẩy tăng trưởng xanh.
[Image: ]
Việc các cơ quan nhà nước ưu tiên lựa chọn các sản phẩm, dịch vụ thân thiện với môi trường sẽ tạo ra lực cầu lớn đối với thị trường xanh.
Xu hướng tất yếu trong quản trị công hiện đại
Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), chi tiêu mua sắm công hiện chiếm trung bình khoảng 13% GDP tại các quốc gia thành viên. Tại Liên minh châu Âu (EU), mua sắm công có quy mô tương đương khoảng 14% GDP, tương ứng gần 1.800 tỷ euro mỗi năm. Với sức mua khổng lồ này, mua sắm công được đánh giá là một trong những công cụ chính sách có ảnh hưởng lớn nhất tới thị trường, đủ khả năng định hướng hoạt động sản xuất và tiêu dùng theo hướng bền vững.
Theo đánh giá của Chương trình Phát triển Liên Hợp quốc (UNDP) và Ủy ban châu Âu, mua sắm công xanh là quá trình các cơ quan nhà nước từ Trung ương đến địa phương thực hiện mua sắm hàng hóa, dịch vụ và xây dựng công trình trên cơ sở xem xét các tác động môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm. Mục tiêu là giảm phát thải khí nhà kính, tiết kiệm năng lượng, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hạn chế các tác động tiêu cực đến môi trường so với những sản phẩm hoặc dịch vụ thông thường có cùng chức năng.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, mua sắm công xanh đang trở thành xu hướng tất yếu trong quản trị công hiện đại. Theo các nghiên cứu của EU, hoạt động mua sắm công hiện liên quan trực tiếp đến khoảng 10% tổng lượng phát thải khí nhà kính của khu vực. Chính vì vậy, Ủy ban châu Âu coi đây là một công cụ quan trọng để thực hiện mục tiêu giảm ít nhất 55% lượng phát thải vào năm 2030 và đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.
Đến nay, EU đã xây dựng bộ tiêu chí mua sắm công xanh cho hơn 20 nhóm sản phẩm và dịch vụ, từ xây dựng, giao thông, thiết bị công nghệ thông tin, điện năng đến thực phẩm và dịch vụ vệ sinh môi trường. Việc áp dụng các tiêu chí xanh không chỉ giúp giảm phát thải mà còn thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp xanh như năng lượng tái tạo, công nghệ tiết kiệm năng lượng và các giải pháp công nghệ sạch.
Nhiều quốc gia châu Á cũng đã triển khai hiệu quả mô hình này. Tại Nhật Bản, Luật Thúc đẩy mua sắm xanh được ban hành từ năm 2001, yêu cầu các cơ quan nhà nước ưu tiên mua sắm các sản phẩm và dịch vụ thân thiện với môi trường. Chính sách này đã góp phần tạo ra thị trường ổn định cho các sản phẩm xanh, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu và phát triển các công nghệ thân thiện với môi trường.
Trong khi đó, Hàn Quốc được xem là một trong những hình mẫu thành công nhất về mua sắm công xanh. Từ năm 2005, nước này đã áp dụng quy định bắt buộc các cơ quan công quyền ưu tiên mua sắm sản phẩm xanh. Tỷ trọng sản phẩm xanh trong tổng giá trị mua sắm công đã tăng từ dưới 1% năm 2010 lên khoảng 17-18% hiện nay.
Đến năm 2023, giá trị mua sắm các sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn xanh đạt hơn 60.000 tỷ won. Hàn Quốc hiện giám sát hoạt động mua sắm công xanh của khoảng 40.000 đơn vị thông qua hệ thống đấu thầu điện tử quốc gia KONEPS, đồng thời áp dụng tiêu chuẩn môi trường đối với hơn 100 nhóm sản phẩm khác nhau.
Dư địa lớn cho Việt Nam thúc đẩy chuyển đổi xanh
Đối với Việt Nam, yêu cầu phát triển nhanh đi đôi với bảo vệ môi trường đang đặt ra ngày càng cấp thiết. Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng đã mang lại nhiều thành tựu về tăng trưởng kinh tế, nhưng đồng thời cũng kéo theo những sức ép lớn về môi trường, tài nguyên và khí hậu.
Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan, nước biển dâng, xâm nhập mặn và ô nhiễm môi trường đang tạo ra những thách thức ngày càng lớn đối với mục tiêu phát triển bền vững. Trong khi đó, nhiều nghiên cứu cho thấy ô nhiễm không khí gây thiệt hại kinh tế tương đương khoảng 5-7% GDP mỗi năm và ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe cộng đồng.
Bên cạnh đó, Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị COP26. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó mua sắm công xanh được xem là một công cụ chính sách có khả năng tạo tác động lan tỏa lớn.
Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, với quy mô chi tiêu công chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng chi ngân sách nhà nước, việc các cơ quan nhà nước ưu tiên lựa chọn các sản phẩm, dịch vụ thân thiện với môi trường sẽ tạo ra lực cầu lớn đối với thị trường xanh. Điều này không chỉ khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm theo hướng tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải mà còn góp phần thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các ngành công nghiệp xanh trong nước.
Những năm gần đây, nhận thức về vai trò của mua sắm công xanh tại Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực. Việc thúc đẩy các tiêu chí môi trường trong hoạt động đấu thầu và mua sắm công không chỉ thể hiện trách nhiệm của Nhà nước đối với công tác bảo vệ môi trường mà còn là bước đi quan trọng nhằm hiện thực hóa Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, các cam kết quốc tế về khí hậu và mục tiêu phát triển bền vững.
Trong hành trình hướng tới một nền kinh tế xanh, phát thải thấp và phát triển bền vững, mua sắm công xanh không đơn thuần là hoạt động mua sắm của các cơ quan nhà nước mà còn là công cụ dẫn dắt thị trường, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo động lực cho quá trình chuyển đổi xanh của toàn bộ nền kinh tế. Đây được xem là một trong những mắt xích quan trọng giúp Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.
Thùy Linh