Các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia và doanh nghiệp cùng chung nhận định, đã đến lúc chuyển từ tư duy phát triển khu công nghiệp (KCN) theo số lượng sang chất lượng, lấy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và liên kết chuỗi giá trị làm trụ cột.
KCN phải trở thành "bệ phóng" cho tăng trưởng mới
Sau hơn ba thập kỷ phát triển, hệ thống khu công nghiệp đã trở thành một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ, cạnh tranh thu hút dòng vốn FDI ngày càng gay gắt và các tiêu chuẩn về phát triển bền vững liên tục được nâng lên, mô hình khu công nghiệp truyền thống đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi.
Trong giai đoạn mới, khu công nghiệp không còn chỉ là không gian thu hút đầu tư mà đang được kỳ vọng trở thành nền tảng cho quá trình công nghiệp hóa hiện đại.
[Image: ]
Các chuyên gia nhận định, khu công nghiệp Việt Nam cần chuyển từ mô hình phát triển theo số lượng sang chất lượng, lấy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh làm động lực. (Ảnh minh họa)
Tại Diễn đàn Phát triển Khu công nghiệp Việt Nam 2026, TS. Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn 2026-2030 chỉ có thể đạt được nếu khu vực công nghiệp tiếp tục đóng vai trò đầu tàu. Muốn vậy, hệ thống khu công nghiệp phải được tái định vị, từ nơi cung cấp mặt bằng sản xuất trở thành nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và phát triển các ngành công nghiệp chiến lược.
Theo đó, bối cảnh mới đòi hỏi Việt Nam phải chuyển từ lợi thế chi phí thấp sang lợi thế về chất lượng thể chế, hạ tầng, nguồn nhân lực, khoa học công nghệ và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Các khu công nghiệp thế hệ mới cần được quy hoạch theo hướng thông minh, xanh, sinh thái, có khả năng tích hợp hạ tầng số, năng lượng sạch, logistics hiện đại và dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp.
TS. Nguyễn Văn Khôi - Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Việt Nam cho rằng, khu công nghiệp không nên chỉ được nhìn nhận dưới góc độ bất động sản hay hạ tầng cho thuê, mà phải trở thành một hệ sinh thái phát triển công nghiệp, nơi hội tụ doanh nghiệp, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Hiện nay, sự dịch chuyển của dòng vốn đầu tư quốc tế đang mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam. Tuy nhiên, cơ hội chỉ có thể chuyển hóa thành lợi thế nếu các khu công nghiệp đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của nhà đầu tư về chất lượng hạ tầng, nguồn điện ổn định, logistics, môi trường kinh doanh minh bạch cũng như các tiêu chuẩn phát triển xanh.
Theo các chuyên gia, một trong những điểm được nhấn mạnh là cần chuyển trọng tâm từ phát triển khu công nghiệp theo diện tích sang phát triển theo chất lượng và hiệu quả. Điều này đồng nghĩa với việc ưu tiên các dự án có hàm lượng công nghệ cao, khả năng đổi mới sáng tạo, sử dụng năng lượng hiệu quả và có mức độ liên kết sâu với doanh nghiệp trong nước.
Ở góc độ địa phương, ông Trần Văn Quân, Phó Chủ tịch UBND TP. Hải Phòng cho biết, thành phố đang coi phát triển khu công nghiệp là động lực then chốt để thực hiện mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp hiện đại của cả nước. Theo đó, Hải Phòng không chỉ mở rộng quỹ đất công nghiệp mà còn tập trung đầu tư đồng bộ hạ tầng giao thông, cảng biển, logistics, năng lượng và chuyển đổi số nhằm nâng cao chất lượng môi trường đầu tư.
Lãnh đạo Hải Phòng nhấn mạnh, việc thu hút đầu tư trong thời gian tới sẽ hướng đến các ngành công nghệ cao, công nghiệp bán dẫn, điện tử, công nghiệp xanh và các lĩnh vực có giá trị gia tăng lớn thay vì chạy theo quy mô vốn hay số lượng dự án. Đây cũng là định hướng phù hợp với chủ trương lựa chọn FDI có chất lượng, gắn với chuyển giao công nghệ và phát triển doanh nghiệp nội địa.
KCN xanh, thông minh quyết định năng lực cạnh tranh
Nếu như trước đây, lợi thế cạnh tranh của các khu công nghiệp chủ yếu đến từ chi phí nhân công và giá thuê đất, thì trong giai đoạn mới, những yếu tố này đang dần nhường chỗ cho các tiêu chí về phát triển bền vững, chuyển đổi số, sử dụng năng lượng sạch và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ESG của các tập đoàn đa quốc gia.
Đại diện lâm thời Đại sứ quán Thụy Sĩ tại Việt Nam, bà Sibylle Bachmann nhận định, Việt Nam đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để trở thành điểm đến quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả cơ hội này, quá trình phát triển công nghiệp cần được đặt trên nền tảng của tăng trưởng xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên và đổi mới sáng tạo.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các nhà đầu tư ngày càng ưu tiên những khu công nghiệp có khả năng cung cấp năng lượng tái tạo, hạ tầng hiện đại, phát thải thấp và môi trường đầu tư minh bạch. Đây cũng là những yếu tố quyết định khả năng duy trì sức hấp dẫn trong dài hạn, thay vì chỉ dựa vào các ưu đãi về chi phí.
[Image: ]
Mô hình khu công nghiệp xanh được kỳ vọng sẽ trở thành động lực cho quá trình công nghiệp hóa theo hướng hiện đại và bền vững. (Ảnh minh họa)
Đại diện Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO) cho rằng, xu hướng phát triển khu công nghiệp sinh thái đang trở thành lựa chọn tất yếu tại nhiều quốc gia. Việc tích hợp năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm phát thải không chỉ giúp đáp ứng các cam kết khí hậu mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong khi đó, đại diện Ban Quản lý Khu kinh tế Hải Phòng cho rằng sau khi mở rộng địa giới hành chính, thành phố có thêm điều kiện để quy hoạch đồng bộ giữa khu công nghiệp, đô thị, cảng biển và hệ thống logistics. Thay vì phát triển rời rạc, việc quy hoạch theo không gian liên kết sẽ giúp tối ưu nguồn lực, giảm chi phí logistics và nâng cao hiệu quả thu hút đầu tư.
Song song với hạ tầng vật chất, chuyển đổi số cũng được xem là "mảnh ghép" không thể thiếu của khu công nghiệp thế hệ mới. Nhiều doanh nghiệp công nghệ giới thiệu các giải pháp quản trị thông minh dựa trên dữ liệu, hệ thống quản lý năng lượng (EMS), dữ liệu không gian, công nghệ UAV, quản trị ERP hay các nền tảng bảo đảm an toàn an ninh mạng cho hạ tầng trọng yếu.
Theo các chuyên gia, khi toàn bộ hoạt động vận hành được số hóa, chủ đầu tư khu công nghiệp có thể tối ưu sử dụng năng lượng, giám sát hạ tầng theo thời gian thực, giảm chi phí vận hành và nâng cao chất lượng dịch vụ dành cho nhà đầu tư.
Các chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng quyết liệt, Việt Nam không nên tiếp tục theo đuổi mục tiêu thu hút bằng mọi giá, mà cần chuyển sang lựa chọn các dự án có hàm lượng công nghệ cao, thân thiện môi trường, tạo nhiều giá trị gia tăng và có khả năng kết nối với doanh nghiệp trong nước.
Theo TS. Nguyễn Đức Hiển, khu công nghiệp trong giai đoạn tới cần trở thành nơi hình thành các cụm liên kết ngành, trung tâm đổi mới sáng tạo và không gian thử nghiệm công nghệ mới. Việc phát triển các khu công nghiệp chuyên ngành gắn với bán dẫn, điện tử, trí tuệ nhân tạo, năng lượng mới hay vật liệu tiên tiến sẽ góp phần nâng cao năng lực tự chủ của nền công nghiệp Việt Nam và tăng khả năng tham gia vào các chuỗi giá trị toàn cầu.
Đồng quan điểm, nhiều chuyên gia cho rằng để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh việc hoàn thiện quy hoạch và hạ tầng, cần tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, mở rộng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế. Xu hướng tương lai là khu công nghiệp cần được tái định vị như một hệ sinh thái công nghiệp hiện đại, nơi hội tụ hạ tầng thông minh, năng lượng xanh, công nghệ số, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Trong bối cảnh nền kinh tế hướng tới mục tiêu tăng trưởng nhanh nhưng bền vững, việc chuyển đổi từ mô hình khu công nghiệp truyền thống sang khu công nghiệp xanh, sinh thái và thông minh sẽ không chỉ quyết định năng lực cạnh tranh trong thu hút FDI, mà còn trở thành nền tảng để Việt Nam xây dựng một nền công nghiệp có giá trị gia tăng cao, đủ sức tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia công nghiệp hiện đại trong những thập niên tới.
Gia Phúc