Thách thức trong phát triển năng lượng tái tạo không còn nằm ở việc thu hút nhà đầu tư hay lựa chọn công nghệ mà còn là bảo đảm hệ thống điện vận hành an toàn, ổn định và hiệu quả kinh tế khi tỉ trọng các nguồn năng lượng tái tạo ngày càng gia tăng.
[Image: ]
Dự án điện mặt trời do Constant Energy thực hiện tại Việt Nam. Ảnh: Constant Energy cung cấp
Hạ tầng lưới điện chưa đồng bộ và quá tải nghiêm trọng
Trong những năm gần đây, hàng loạt năng lượng tái tạo được triển khai trên khắp cả nước, góp phần đa dạng hóa nguồn cung điện và giảm phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, sau giai đoạn phát triển bùng nổ, lĩnh vực này đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức cần được giải quyết để có thể phát triển bền vững.
Trao đổi với Lao Động, TS Nguyễn Xuân Quang - Viện Công nghệ Năng lượng (Đại học Bách khoa Hà Nội) - nhận định, hiện nay hạ tầng lưới điện chưa đồng bộ và quá tải nghiêm trọng. Hệ thống lưới điện Việt Nam được thiết kế chủ yếu cho các nguồn điện truyền thống tập trung, nên chưa sẵn sàng tiếp nhận nguồn năng lượng tái tạo phân tán và có tính biến động cao. Tiến độ xây dựng lưới điện mới còn chậm do khó khăn về giải phóng mặt bằng và nguồn vốn.
Theo TS Nguyễn Xuân Quang, sự thành công ban đầu của cơ chế giá mua điện ưu đãi với cơ chế giá FIT đã góp phần tạo nên sự bùng nổ của điện mặt trời và điện gió. Tuy nhiên, chính sự phát triển quá nhanh này đã bộc lộ nhiều bất cập theo đó, hệ thống điện chưa kịp chuẩn bị về lưới điện và điều độ nên nhiều dự án phải giảm phát công suất mặc dù đã hoàn thành đầu tư. Sau khi cơ chế FIT kết thúc, nhiều dự án chuyển tiếp tiếp tục gặp khó khăn trong việc xác định giá bán điện. Việc chuyển sang hình thức đấu thầu và hợp đồng mua bán điện mới đã tạo ra khoảng trống pháp lý. Nhiều dự án vì vậy rơi vào tình trạng treo hoặc chậm tiến độ.
TS Nguyễn Xuân Quang phân tích quá trình chuyển dịch năng lượng đòi hỏi nguồn vốn đầu tư khổng lồ. Trong khi đó, giá điện bán lẻ bình quân của Việt Nam hiện vẫn thấp hơn nhiều nước trong khu vực. Nếu giá điện không phản ánh đầy đủ chi phí đầu tư và vận hành hệ thống, khả năng thu hút đầu tư tư nhân vào lĩnh vực năng lượng sẽ gặp nhiều khó khăn.
Một khó khăn mang tính kỹ thuật sâu sắc được TS Nguyễn Xuân Quang chỉ ra là tính gián đoạn của nguồn tái tạo, thách thức cân bằng điều độ và nhu cầu nguồn linh hoạt. Khi tỉ trọng năng lượng tái tạo tăng cao, hệ thống điện gặp khó khăn lớn trong việc duy trì cân bằng cung - cầu thời gian thực, ổn định tần số và điện áp.
Về thách thức tài chính, TS Nguyễn Xuân Quang cho rằng lãi suất vay trong nước cao, rủi ro tỉ giá và tình trạng cắt giảm sản lượng khiến nhiều dự án trở nên kém hấp dẫn. Nhà đầu tư nước ngoài thường yêu cầu hợp đồng mua bán điện phải đảm bảo đủ điều kiện để dễ dàng huy động vốn từ các tổ chức tài chính quốc tế.
Hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp, đẩy mạnh đầu tư lưới điện
Ở góc nhìn của doanh nghiệp FDI, bà Trần Thủy Tiên - Giám đốc Phát triển Thị trường và Đối ngoại Constant Energy Việt Nam - đánh giá, thách thức lớn nhất hiện nay của năng lượng tái tạo nằm ở khung pháp lý chưa hoàn thiện và thiếu đồng bộ. Dù hiện tại đã cho phép thực hiện mua bán điện trực tiếp (DPPA), nhiều nội dung vẫn chưa rõ ràng như quy trình cấp phép hay hướng dẫn triển khai tại địa phương. Để thúc đẩy điện mặt trời và thu hút FDI, đại diện Constant Energy đề xuất hoàn thiện khung pháp lý DPPA theo hướng rõ ràng, minh bạch và đồng bộ giữa các địa phương đối với DPPA thông qua lưới điện quốc gia.
Đề xuất các giải pháp thúc đẩy năng lượng tái tạo phát triển, ông Lưu Hoàng Hà - Chủ tịch HĐQT Nami Energy - kiến nghị, cần ưu tiên đầu tư các dự án lưới điện truyền tải tại những khu vực có tiềm năng năng lượng tái tạo cao. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế cho phép khu vực tư nhân tham gia đầu tư một số hạng mục hạ tầng truyền tải theo hình thức phù hợp nhằm giảm áp lực vốn đầu tư công.
Đại diện Nami Energy cũng đề nghị Nhà nước cần xây dựng lộ trình phát triển điện mặt trời dài hạn với các chính sách nhất quán và dễ dự báo. Cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế đấu thầu, đấu giá cạnh tranh đối với các dự án mới; đơn giản hóa thủ tục hành chính; rút ngắn thời gian thẩm định và phê duyệt dự án. Ban hành đầy đủ các quy định liên quan đến lưu trữ năng lượng, mua bán điện trực tiếp (DPPA) và thị trường điện cạnh tranh.
Về nguồn vốn xanh, ông Lưu Hoàng Hà đề xuất cần xây dựng các chương trình tín dụng xanh, quỹ bảo lãnh tín dụng và cơ chế hỗ trợ lãi suất cho các dự án năng lượng tái tạo.
“Nhà nước cần sớm hoàn thiện cơ chế giá cho hệ thống pin lưu trữ, tạo điều kiện để BESS trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống điện. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và hình thành chuỗi cung ứng trong nước đối với các giải pháp lưu trữ năng lượng, góp phần giảm chi phí đầu tư và nâng cao năng lực tự chủ công nghệ” - ông Hà nói.
Lan Nguyễn